Docentenhandreiking

Inleiding

Je zit in het onderwijs. Je wil bij jou op school aan de slag met thema’s als racisme en het Nederlandse kolonialisme en slavernijverleden. Je vraagt je af hoe of waar hiermee te beginnen. Het antwoord is: hier!

Deze docentenhandreiking helpt iedereen die op school (institutioneel) racisme wil herkennen, bespreekbaar wil maken en wil tegengaan. De didactische strategieën en praktische handvatten in deze handreiking houden rekening met de uiteenlopende ervaringen van leerlingen en docenten. Zo werken we samen aan een bewuste, veilige en inclusieve leeromgeving voor kinderen en volwassenen.

Als geheel vormt de handreiking een uitnodiging om samen te leren en te reflecteren, en zo bij te dragen aan onderwijs waarin iedereen wordt gezien en gehoord.

Onderaan deze pagina kan de gehele docentenhandreiking gratis worden gedownload.

De gids: vier onderdelen

Kerndoelen

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

1. Waar sta jij?

Je vindt het belangrijk om in de klas te praten over racisme, kolonialisme, het Nederlandse slavernijverleden, onrechtvaardigheid en ongelijkheid. Maar misschien lijken deze onderwerpen (te) gevoelig te liggen of (te) ingewikkeld te zijn, zeker als je werkt met jonge leerlingen. Misschien maak je je zorgen over mogelijke reacties van leerlingen, ouders en collega’s. Misschien wil je wel over racisme praten, maar vermijd je dat uit angst om iets verkeerds te zeggen of te doen. Juist daarom hebben we deze handreiking gemaakt: om jou handvatten te bieden om te starten of verder te gaan met het herkennen en bespreken van racisme in de klas.

1.1 Samen leren over racisme

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

2. Uitgangspunten van deze handreiking

Deze handreiking baseert zich op overweldigend wetenschappelijk onderzoek dat aantoont dat racisme structureel voorkomt in onze samenleving. Ook in het onderwijs. Racisme is geen kwestie van mening of politieke voorkeur. Het is een schending van mensenrechten en een volksgezondheidscrisis. Bovendien komt racisme overal voor: niet alleen in de publieke sector en het bedrijfsleven, maar dus ook op school. Racisme is niet alleen voor volwassenen een probleem. Veel Zwarte leerlingen en leerlingen van Kleur ervaren de gevolgen van racisme als dagelijkse realiteit. Alleen al daarom is het van essentieel belang dat onderwijs er actief aandacht aan besteedt. Docenten spelen hierin een cruciale rol. Naast het steunen van leerlingen die geraakt worden door racisme, is het hun taak om álle leerlingen te leren inzien hoe racisme werkt. Het is aan docenten om duidelijk te maken hoe de ongelijkheid die ten grondslag ligt aan racisme ontstaat en in stand…

2.1 Waar komt racisme vandaan?

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

2.2 Doorwerking van het verleden

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Uitgangspunten van deze handreiking

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Tip!

Spreek leerlingen meteen aan wanneer die zich discriminerend uitlaten of als ze een onveilige sfeer creëren in de klas – specifiek voor Zwarte leerlingen of leerlingen van Kleur. Ga daarna apart in gesprek met de leerling en, mocht dat nodig zijn, met diens ouders.

Lees verder over het begrip ‘woke’ in de begrippenlijst voor extra verdieping.

Als je een gastspreker uitnodigt van de brandweer of politie, uit de zorg of het bedrijfsleven, probeer dan Zwarte mensen of mensen van Kleur te vinden. Zo laat je leerlingen zien dat kennis en expertise in alle bevolkingsgroepen binnen de samenleving aanwezig zijn.

Lees verder over het begrip ‘cancelcultuur’ in de begrippenlijst voor extra verdieping.

3. Belang voor het onderwijs

Of je klas nu grotendeels bestaat uit Zwarte leerlingen, leerlingen van Kleur, Witte leerlingen of een mix: het is zaak om een ruimte te bieden waarin racisme besproken kan worden. Racisme speelt zich immers af op het schoolplein, in de klas, op sociale media en in het dagelijks leven van veel leerlingen. Als je herkent op welke manieren racisme zich voordoet, ben je beter in staat om er écht iets aan te doen.

3.1 Angst en ongemak overwinnen

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

3.2 Fouten maken

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

3.3 Nooit te jong om te leren

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

3.4 Afkomst, huidskleur en etniciteit

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

3.5 Antiracisme en gelijkwaardigheid

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Belang voor het onderwijs

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Bekijk het zo

Als twee atleten dezelfde afstand afleggen in een race en na het startsignaal gelijktijdig vertrekken, zouden we het een eerlijke race noemen met een eerlijke winnaar. Maar wat als één van hen gezond is, terwijl de ander lichamelijke problemen heeft? Wat als de één zich de beste voorbereiding kon veroorloven, terwijl de ander daar geen financiële middelen voor had? Wat als iemand in een rolstoel zit, of vanwege discriminatie minder goede kansen meekreeg in het leven? Kunnen we dan nog steeds spreken van een eerlijke race?

Met equity worden manieren gezocht die een echt eerlijke race bevorderen. Aan alle deelnemers dezelfde middelen verstrekken bijvoorbeeld, of een aparte race organiseren voor mensen met een lichamelijke beperking. Bij equity staat de uitkomst niet vast. Wel wordt er gezocht naar een eerlijke start, zodat iedereen evenveel kans maakt op hetzelfde succes, ongeacht factoren als huidskleur, beperking, genderidentiteit, afkomst of financiële situatie.

4. Begin bij jezelf

Een noodzakelijke eerste stap in werken aan antiracisme is stilstaan bij jezelf. Dit deel van de handreiking draait daarom om zelfreflectie, wat inhoudt dat je de tijd neemt om na te denken over je eigen ideeën en gedrag. Hoe zie jíj onderwerpen als ongelijkheid, uitsluiting en racisme eigenlijk? Wat weet je al? Wat doe je met die kennis? Waarover zou je meer willen leren?

4.1 Oefening voor zelfreflectie

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

4.2 Antiracisme en jij

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

4.3 Maak het waar: vier praktische stappen

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Enkele voorbeelden van defensieve reacties

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Deze simpele manieren van reageren helpen wél

  • Luisteren
  • Even rustig ademhalen
  • Reflecteren
  • Open, niet-verwijtende vragen stellen om de situatie beter te begrijpen (en het voortaan beter te doen)
  • Jezelf de ruimte geven om te leren
  • Excuses aanbieden

Opdrachten

Mijn inzet tegen racisme

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Tips voor meer representatie in de klas

  1. Wat voor media gebruik jij eigenlijk? Denk eens na over verhalen die je leest en films of video’s die je kijkt. Wat voor mensen spelen daarin een hoofdrol? Zien die mensen er meestal ongeveer hetzelfde uit? Of zit er brede variatie in? Welke andere informatiebronnen gebruik je? Wat zou je kunnen doen om je beeld te verbreden?
  2. Verfris je blik op je interesses. Vind je geschiedenis interessant? Zoek dan eens iets op over een land of onderwerp dat je nog niet goed kent. Als je daarbij kunt aansluiten op de afkomst of achtergrond van leerlingen in de klas, is dat extra waardevol!
  3. Gebruik verhalen en media van Zwarte auteurs. Dat kunnen boeken, filmpjes, artikelen, podcasts of pamfletten zijn, die speciaal zijn gemaakt voor en door Zwarte mensen. Als dit ongemakkelijk voelt, probeer dan te begrijpen waarom. Voelt het ongemakkelijk doordat je je aangesproken voelt of omdat het niet past in je wereldbeeld of zelfbeeld? Wuif dit niet weg, want ook al leven we onder hetzelfde dak, onze ervaringen kunnen enorm van elkaar verschillen. Dat je iets niet meemaakt of ervaart, betekent niet dat het niet bestaat.
  4. Bestudeer de boekenkast in je klas. Lijken de hoofdpersonen uit die boeken op jouw leerlingen of juist helemaal niet? Zijn er boeken over verschillende culturen en perspectieven? Zijn er boeken met Zwarte hoofdpersonen, of met mensen van Kleur? Zijn er ook verhalen met mensen die queer zijn of een beperking hebben? Diversiteit en bredere representatie in kinderboeken is goed voor ieder kind. Zorg dat er voor alle leerlingen in de klas boeken zijn waarin ze zichzelf (en de samenleving) kunnen herkennen. Zo laat je zien dat ieders verhaal ertoe doet. Kinderboeken die divers en inclusief zijn, leveren een bijdrage aan het voorkomen en afbreken van vooroordelen en schadelijke opvattingen.
  5. Geef ruimte aan andere verhalen. Verhalen waarmee leerlingen zich kunnen inleven in verschillende personages kunnen empathie in je klas versterken. Stimuleer je leerlingen bij spreekbeurten of werkstukken om historische figuren, uitvinders of leiders te kiezen met een andere achtergrond dan zijzelf. Geef hierin zelf het goede voorbeeld.

Zeven schadelijke praktijken

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Let op:

Het is evengoed niet de bedoeling dat je je Zwarte vrienden, klasgenoten of collega’s met al je vragen en nieuwsgierigheid belaagt. Je kunt veel leren door zelfstandig op onderzoek uit te gaan. Je kunt speuren naar podcasts, boeken, video’s en artikelen op internet. Heel veel informatie is gratis en makkelijk te vinden. Houd in gedachten dat het niet de taak is van degenen die zelf racisme ervaren om anderen hierover te onderwijzen. Je kunt natuurlijk altijd vragen stellen, maar neem eerst zelf initiatief.

Persoonlijke ervaringen met racisme van leerlingen kunnen anderen inzicht geven, maar het delen van die ervaringen mag nooit een vereiste worden in de les. Het is niet de bedoeling dat leerlingen uit gemarginaliseerde groepen de rol van ‘spreekbuis’ of ‘onderwijzer’ toebedeeld krijgen. Benadruk daarom dat ervaringen delen altijd vrijwillig is, en dat iemands eigen verhaal geen algemeen verhaal is. Bescherm je leerlingen tegen hertraumatisering. Bied bijvoorbeeld alternatieven zoals anonieme verhalen, teksten, casussen of historische voorbeelden.

Nawoord

Beste docent,

Allereerst: hoe is je reis gegaan tot nu toe? Was het pittig of viel het mee? We zijn heel blij dat je hebt doorgezet. En we zijn extra blij dat jij, net als wij, wil bijdragen aan een racisme-vrije toekomst. Als docenten hebben we hier een belangrijke rol in. Niet alleen zien leerlingen in veel gevallen ons vaker dan hun opvoeders, maar we geven mede vorm aan de toekomst van dit prachtige land.

Dit vraagt veel inzet van ons. Maar het alternatief, een racistische samenleving die mensen uitsluit, is voor ieder beschaafd mens en land gewoonweg onacceptabel. Als we racisme willen herkennen en afleren moeten we openstaan voor onze eigen blinde vlekken. Geen land of mens komt ongeschonden uit honderden jaren slavernij en kolonialisme zonder nazorg voor de benadeelden en een diepgaande zorgvuldige zelfbeschouwing. Deze doorwerking in de vorm van anti-Zwart racisme en kansenongelijkheid kunnen we niet wegknuffelen of wegpolderen. En ‘gezellig’ kan het helaas niet altijd zijn. We hopen dat deze handreiking heeft kunnen bijdragen aan je bewustwording en weerbaarheid. En bovenal hopen we dat wij in de nabije toekomst, net als je leerlingen, van jou kunnen leren.

10. Meer doen, weten of lezen?

De tekst van dit onderdeel komt uit de docentenhandreiking en volgt nog.

Dankwoord

Deze Docentenhandreiking is een initiatief van beweging Nederland Wordt Beter en Wit aan Zet en is opgesteld door onderwijsprofessionals en docenten. Met dank aan Liesbeth Wiering, Tess Kirby, Ulrich Esajas, Tino Ruijs, Josefien Terburg, Kat Bentley en Eva Remmelts onder leiding van Jerry Afriyie. Docentenhandreiking is geredigeerd door Milouska Meulens en grafisch ontworpen door Lydienne Albertoe en Raul Balai. Met dank aan Menah Wellen voor de BLM-tekeningen.

De volgende organisaties hebben input geleverd en/of ons geïnspireerd: IZI Solutions, The Black Archives, Zetje In, LAKS, Bureau Common Ground en Stadslab. Wij danken een ieder die heeft meegelezen en input heeft geleverd voor deze Docentenhandreiking, onder wie: Sunny Bergman, Roelof Jan Minneboo, Raul Balai, Dionne Abdoelhafiezkhan, Naomi Nagtegaal, Jillian Emanuels, Miguel Heilbron, Lulu Helder, Tamara van Bakel, Stasja van Droffelaar, Laura Jonis, Joep Jacobs, Elijah Alvares, Cees Luckhardt, Silas Hafkamp, Bram Eidhof, Jessica Pootjes, Roxanne Veira, Joëlle Terburg, Koen Lucassen, Daphne Acoca, Sigi Samwel en Cas Versluijs.

Deze handreiking is mede-mogelijk gemaakt door het VSBfonds.

“Als we vandaag onderwijzen zoals gisteren, beroven we onze kinderen van morgen.”

– John Dewey –

Downloaden

DocentenhandreikingOefeningenBegrippen en verdiepingLeestips

Sponsors